جزئیاتی از زندگی یک فیلمساز | نگاهی به کتاب «سینماگر متفکر؛ گفت‌و‌گو با داریوش مهرجویی»

امیررضا زاتی | شهرآرانیوز، کتاب «سینماگر متفکر؛ گفت‌و‌گو با داریوش مهرجویی» نوشته‌ی بهمن مقصودلو، اثری است گفت‌وگومحور از نگاه داریوش مهرجویی به زندگی، سینما و جهان فکری‌اش. این کتاب بیش از آن‌که یک زندگی‌نامه‌ی خطی باشد، تلاشی است برای نزدیک شدن به ذهن و اندیشه‌ی یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینمای ایران.

کتاب از پنج بخش تشکیل شده است. بخش اول که عمده‌ی حجم کتاب را در بر می‌گیرد، گفت‌وگوی سینماگر با نویسنده است. در بخش دوم، مقصودلو تحلیلی از زندگی هنری مهرجویی ارائه می‌دهد و بخش‌های سوم، چهارم و پنجم به‌ترتیب به سال‌شمار زندگی، فیلم‌شناسی و کتاب‌شناسی مهرجویی اختصاص دارند. این ساختار، کتاب را هم به اثری خواندنی و هم به منبعی قابل ارجاع تبدیل کرده است.

در این اثر، مهرجویی به کمک سؤال‌های مقصودلو از زندگی هنری و فلسفی خود پرده برمی‌دارد و روایت را از کودکی آغاز می‌کند: «از همان کودکی کم‌و‌بیش ویر کار هنری داشتم: نقاشی می‌کردم، مینیاتور می‌کشیدم و ساز می‌زدم.» و این مسیر را تا نقطه‌ای ادامه می‌دهد که رابطه‌اش با سینما شکل جدی‌تری می‌گیرد: «رابطه من با سینما سر ساختن یک آپارات شروع شد.»

این گفت‌و‌گو‌های پرجزئیات کمک زیادی به مخاطب می‌کند تا با داریوش مهرجویی، دوران زندگی و سینمای او و همچنین فضای موج نو سینمای ایران آشنا شود. کتاب به‌خوبی نشان می‌دهد که سینمای مهرجویی چگونه از دل تجربه‌های شخصی، مطالعات فلسفی و دغدغه‌های اجتماعی او بیرون آمده است.

برای مثال، چرایی روی آوردن مهرجویی به آثاری که به مظلومیت زنان می‌پردازند ــ مانند «بانو»، «سارا» و «لیلا» ــ در این کتاب به‌روشنی تشریح می‌شود. اگر مخاطب به دنبال فهم این «چراها» در فیلم‌های مهرجویی باشد، این کتاب نقطه‌ی ورود مناسبی است.

در کنار این مباحث، گفت‌و‌گو به مسائلی می‌پردازد که شاید بیشتر جنبه‌ی حاشیه‌ای داشته باشند، اما برای علاقه‌مندان سینما جذاب‌اند؛ از جمله تأثیر فلینی بر فیلم‌های مهرجویی یا نگاه انتقادی او به برخی از بزرگان سینمای کلاسیک: «جان فورد و امثال او خوب بودند، ولی مرا تکان نمی‌دادند. دنبال فلسفه و اندیشه بودم و در اینها پیدا نمی‌کردم، چون حتی بهترینشان هم فرمال بودند.»

در ادامه حتما بخوانید اکران فیلمی با برداشت از قتل داریوش مهرجویی

باری، در این کتاب ذهن مهرجویی کندوکاو می‌شود؛ از تأثیراتی که از دیگران گرفته تا اقتباس‌هایش، رابطه‌ی ادبیات و سینما، نقش ایدئولوژی‌ها در فیلم‌هایش و کلیاتی از سینمای او و هم‌نسلانش. با این حال، شاید بتوان گفت مفصل‌ترین بخش کتاب به فیلم «گاو» اختصاص دارد؛ اثری که توانست «در مقابل چند فیلم مهم سال ۱۹۷۱ جایزه‌ی فیپرشی را از آن خود کند.»

این فیلم مورد تحسین اکثر منتقدان قرار گرفت و مقصودلو نیز به‌خوبی به آن پرداخته است. شاید به همین دلیل باشد که اغلب، «گاو» را بهترین فیلم پیش از انقلاب و حتی کل دوران مهرجویی می‌دانند؛ در حالی‌که خود کارگردان در میان آثار پیش از انقلابش بیش از همه «پستچی» را دوست دارد.

در بخش پایانی کتاب، نویسنده فهرستی از کتاب‌ها و فیلم‌های داریوش مهرجویی را به‌صورت منظم ارائه می‌کند. همچنین عکس‌هایی از مهرجویی و خودِ نویسنده در دوره‌های مختلف ارائه شده است که آنها را می‌توان در طول کتاب و در پایان آن مشاهده کرد و به غنای بصری اثر کمک می‌کنند.

«سینماگر متفکر؛ گفت‌و‌گو با داریوش مهرجویی» را نشر برج امسال در ۱۸۴ صفحه و با قیمت ۲۴۵ هزار تومان روانه بازار کتاب کرده است.